Zarys historii literatury niemieckiej

PRZEDMOWA
Habent sua fata libelli (Książki mają swój los). Podręcznik ten powstał na podstawie cyklu wykładów, które przez kilka lat prowadziłem w języku rosyjskim dla studentów rusycystyki Uniwersytetu Warszawskiego w ramach zajęć z przedmiotu literatura powszechna. Rosyjski rękopis tych wykładów przetłumaczyła na język polski moja uczennica i koleżanka dr Małgorzata Świderska. Na podstawie tego przekładu przygotowałem następnie cykl wykładów w języku polskim z przedmiotu dzieje literatury krajów języka niemieckiego – Niemiec, Austrii i Szwajcarii dla studentów studiów interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej oraz germanistyki Uniwersytetu Warszawskiego. W toku zajęć słuchacze zwracali się do mnie z prośbą o udostępnienie streszczeń lub krótkiego przeglądu problematyki wykładów, które ułatwiłyby im dalszą samodzielną pracę. Podręcznik ten powstał przede wszystkim jako pomoc dydaktyczna.
Już podczas mojej długoletniej pracy dydaktycznej na niemieckich uniwersytetach w Moguncji (Mainz), we Fryburgu Bryzgowijskim (Freiburg im Breisgau) i w Tybindze (Tubingen), publikowanie streszczeń wykładów w formie podręcznikowej okazało się niezbędną pomocą dydaktyczną. Podręczniki te służyły jako materiał do pamięciowego opanowania materiału, pomagały w uporządkowaniu treści poszczególnych tematów w kontekście historycznym, a tym samym zwalniały studentów od konieczności kopiowania, przepisywania lub nagrywania wykładów, stanowiąc podstawowy materiał dydaktyczny dla ich dalszej indywidualnej pracy (por. serię „Skripten des Slavischen Seminars der Universitat Tubingen”, 1974 i nast.).
Przez pewien czas na Zachodzie zaniedbywano i lekceważono historię literatury jako dyscyplinę naukową na korzyść nie rozpatrujących konkretnych utworów czysto teoretycznych, ahistorycznych badań w zakresie literatury i humanistyki. Ta panująca przez pewien czas na Zachodzie moda na ahistoryczne badania w dziedzinie nauk humanistycznych została już przezwyciężona i obecnie odchodzi w przeszłość. Na szczęście w Polsce (i w całej Europie Wschodniej) taki ahistoryczny trend w badaniach humanistycznych nie był nigdy dominującym.
Badania humanistyczne (kulturologiczne) mają miejsce w konkretnych okresach historycznych i w określonych przez historię kontekstach. Tylko dogłębne poznanie danego historycznego obszaru badań i jego powiązań z otaczającym go kontekstem kulturowym umożliwia rzetelną analizę i interpretację określonego utworu literackiego lub twórczości danego pisarza, artysty czy muzyka. Wiedza o życiu autora pozwala w konkretny sposób wyjaśnić intertekstualne relacje jego dzieł, które nie są tylko tzw. „pre-tekstualnymi” elementami – poprzedzającymi dany tekst i dającymi się dowolnie zmieniać, tak jak gdyby były wyłącznie rekwizytami czy dekoracjami teatralnymi. Żaden z tekstów nie „pisze się” sam, ale jest autonomicznym dziełem konkretnego autora, który ma
jasno określone cele i zamiary twórcze.
Żeby moc to zrozumieć, potrzebna jest znajomość faktów i procesu historycznego rozwoju. Kulturę i literaturę danego narodu, jego osiągnięcia i jego tragedie, można jedynie właściwie zrozumieć, gdy pozna się jego przemiany historycznokulturowe, jego losy, jego dzieje. Taki właśnie cel stawia sobie niniejszy podręcznik: prezentuje najistotniejsze, kluczowe dla krajów obszaru języka niemieckiego okresy historii literatury i kultury, ich specyfikę, opisuje najważniejsze wydarzenia, przedstawia twórcow i ich dzieła, jednocześnie prawie całkowicie rezygnując z opowiadania biografii i treści utworów, które są dostępne z innych źródeł (np. encyklopedii, specjalistycznych
słownikow czy też internetu).
Książka ta ma więc przede wszystkim dydaktyczny cel, powstała jako pomoc naukowa i kompendium wiedzy dla uczniów i studentów dyscyplin humanistycznych, którzy pragną
zdobyć ogólną wiedzę o kulturze i literaturze krajów obszaru języka niemieckiego. I jest samo przez się zrozumiałe, że taki podręcznik nie ma zamiaru i nie może być oryginalnym osiągnięciem badawczym, ale opiera się na wielu rożnych publikacjach, z których wymienione zostaną tylko dwie – obszerna i szczegółowa praca Cz. Karolaka, W. Kunickiego i H. Orłowskiego Dzieje kultury niemieckiej (Warszawa 2006), która była szczególnie pomocna w uzupełniającej prezentacji historii sztuki i muzyki w naszym zarysie oraz Historia literatur zachodnio-europejskich XIX wieku. Niemcy. Austria. Szwajcaria A.W. Biełobratowa, A.G. Bierjozinej i L.N. Połubojarinowej (Moskwa 2003, wyd. 2). Te dwie pozycje bibliograficzne wskazują jednak także na naukowy zamiar naszej publikacji, na dążenie do zmiany perspektywy w ocenie rozwoju literatury i kultury niemieckiej: nasz podręcznik nie prezentuje materiału z wewnętrznego, germanistycznego punktu widzenia, nie jest przeznaczony dla samych tylko germanistów, ale chodzi nam o ukazanie literatury i kultury niemieckiej z perspektywy zewnętrznej. Znaczy to konkretnie, że historia kultury i literatury niemieckiej jest jeszcze ciągle pojmowana zbyt jednostronnie jako integralny element składowy wyłącznie zachodniego, okcydentalnego obszaru kulturowego, że badacze rozpatrują i analizują jej liczne i istotne związki z antycznymi (grecko-hellenistycznymi i rzymsko-łacińskimi), włoskimi, hiszpańskimi, francuskimi, angielskimi, a ostatnio również z północno-amerykańskimi źródłami i twórczymi impulsami, nie uwzględniając lub też całkowicie marginalizując kontakty i związki z kulturami wschodnich sąsiadów. Już nawet historia powstania tego podręcznika może świadczyć o tym, że takie jednostronne spojrzenie musi zostać skorygowane. Kultura (i literatura) niemiecka, usytuowana w środku Europy, miała w swej historii – już w epoce średniowiecza – liczne i płodne kontakty z kulturami Europy Wschodniej, które stały się jej integralną częścią. Na tę zaniedbaną „wschodnią orientację” chcemy zwrócić szczególną uwagę. W związku z tym pragniemy również zwrócić uwagę na fakt, że w Polsce literatura niemiecka nie jest tak popularna czy znana, jak w innych krajach (np. w Rosji lub we Francji). W Polsce większym zainteresowaniem niż literatura krajów obszaru języka niemieckiego cieszą się muzyka i filozofia oraz, przede wszystkim, nauka, technika i gospodarka niemiecka. Mało znane są nie tylko kultura i literatura okresu średniowiecza, ale również twórczość autorów o europejskiej sławie, takich jak np. Novalis, Ernst Theodor Amadeus Hoffmann, Friedrich Holderlin, Heinrich Heine, Gottfried Keller, Heinrich Boll i wielu innych dawnych i współczesnych pisarzy. Nasz podręcznik może zatem służyć także jako informator dla polskich czytelników – jako przewodnik po literaturze i kulturze krajów niemieckiego obszaru językowego.
Książka ta nie powstałaby bez inspirującej zachęty ze strony moich słuchaczy, ich pytań i toczonych z nimi dyskusji w Warszawie i Łodzi, a także bez zachęty i wsparcia ze strony kolegów, z którymi omawiałem mój projekt.
Szczególną wdzięczność pragnę wyrazić dr Małgorzacie Świderskiej, która czytała, poprawiała i uzupełniała mój rękopis, dyskutowała ze mną jego treść, a następnie przepisała go na komputerze, zredagowała i przygotowała do druku.
Warszawa, grudzień 2009 roku Rolf-Dieter Kluge